Wpisz login i hasło, następnie kliknij zaloguj się.

Kliknij zarejestruj się by założyć konto na doop.pl




Interviews
Forum
Ateliers
Articles
Our artists
Events
Publication

Chodnik - Szyb - W starym ogrodzie coś się pojawiło Senny las 2 - Tancerka -  - Akt -
Obrazy - OK. Lecz Galeria popsuta !!!
Yes,it is a pity we can not view our pictures here...
Shocking collection of body parts. Hey, too bad we can...

Art gallery, paintings, sculpulture, free archive for every one.

Outstanding
Painting and Graphick
Stained glass
Sculpture
Other
PC Graphick
 
Inform about news:
 
 
Art Gallery - paintings, sculpulture.

Art Gallery promote
young artist. Give
no limited access to
put your paintings,
sculpulture in
our website.
We give you
free website aswell.
www.
YourName.doop.com
 
ROLA SWOBODNEJ EKSPRESJI TWóRCZEJ W TERAPII - FRAGMENTY
 
Beata Sielicka Kowalska (Data: 2008-10-16 10:03:16)

 



Sztuka jest dojrzewaniem, ewolucją, uniesieniem umożliwiającym wyjście z ciemności w blask światła



Rozwój ludzkości ściśle związany jest z twórczością. Zdolność tworzenia jest cechą wyłącznie ludzką, jesteśmy w mocy przekształcać siebie i swoją rzeczywistość. Potrzeba tworzenia wynika z napięcia spowodowanego spotkaniem człowieka z otaczającą go rzeczywistością. Świat rzeczywisty z jego przemijalnością, z wszechobecnością śmierci, nie jest możliwy do zaakceptowania bez wyobraźni, pozwalającej doszukiwać się ukrytych znaczeń i treści w tym, co tak nieuchronnie ostateczne. Człowiek usiłuje kształtować, zmieniać rzeczywistość na podobieństwo stwórcy, nadając swojej egzystencji głębsze, choć być może nierzeczywiste znaczenie. Próbując pokonać poczucie niedoskonałości, nietrwałości, strach przed śmiercią, prowadzi badania naukowe. Stawia pytania o sens życia. Kim jesteśmy? Skąd przychodzimy i dokąd zmierzamy? Tak powstają kolejne cywilizacje. Nadzieja, a jednocześnie odwaga, umożliwia sprzeciwienie się biologicznemu zdeterminowaniu, prowadzi do wyższych rejonów rozumienia.

„Człowiek nieustannie prze ku nowemu; zdąża krok po kroku drogą w nieznane; stara się wciąż przekraczać siebie samego, przekraczać swoje dotychczasowe możliwości. Ale w tym upartym dążeniu szuka zarazem jakiejś busoli poza samym sobą. I znajduje ją w świecie wartości, które go przerastają. Bo dopiero tradycja, kultura, religia, społeczeństwo nadają porządek wewnętrznemu nieładowi istoty zdolnej z jednej strony do radości, cierpienia, ekstazy, z drugiej zaś do gniewu, furii, nienawiści i gwałtu"

Jak widać fenomen twórczości powstaje w wyniku poczucia niedoskonałości dotychczasowych systemów, w wyniku głębokiego konfliktu pomiędzy rzeczywistością a świadomością jednostki. W celu odkrycia sensu egzystencji, zredukowania rodzącego się napięcia i stanu frustracji, człowiek podejmuje próbę stworzenia nowych wartości, wytworów, dzieł, koncepcji, wzorców. Jego działania łączą się jednak z wcześniejszym procesem dezintegracji i burzeniem dotychczasowych obowiązujących struktur. To wymaga niewątpliwie odwagi i determinacji i bywa procesem bolesnym. Jednocześnie bez tych usiłowań życie istoty ludzkiej przypominałoby wegetację, stagnacja uniemożliwiałaby rozwój, przetrwanie stałoby się rzeczą niemożliwą.

„Proces twórczy jest walką przeciwko dezintegracji, walką o powołanie do istnienia nowych bytów, które sprawią, że nastąpi harmonia i integracja".

Znany polski psycholog, twórca koncepcji dezintegracji pozytywnej Kazimierz Dąbrowski uważał, że twórca to człowiek mający z reguły nie ukształtowaną osobowość, będący w stanie ciągłego rozwoju, wznoszący się na coraz wyższe poziomy integracji osobowości.

„W strukturze osobników o wzmożonej pobudliwości uczuciowej dostrzegamy mnóstwo postaw, wskazujących na tzw. niedojrzałość psychiczną, która jest niczym innym, jak zdolnością do długotrwałości rozwoju, z zachowaniem postaw dziecięcych, które przejawiają właśnie animizm, postawę magiczną, otwartość, szczerość, fantazję. A zatem i uzdolnienia twórcze"

Twórczość zapewnia przetrwanie gatunku ludzkiego, umożliwia przystosowanie się do nowych warunków, odbudowę tego, co legło w gruzach lub uległo zepsuciu, pozwala nadać głębszy sens przemijalnej egzystencji, w depresji przywraca nadzieję, pomaga odzyskać harmonię w stanach rozbicia i chaosu psychicznego, w natłoku emocji, które zalewają świadomość, stanowi „katharsis", swoiste oczyszczenie. Dlatego sztuka od początków dziejów ludzkości uważana była za rodzaj duchowego posłannictwa, dostrzegano jej funkcję leczniczą, łagodzącą choroby umysłu i ciała. Obrzędy magiczne i religijne, były swoistymi aktami twórczymi, prowadzącymi uczestników do głębokich, intensywnych przeżyć wewnętrznych, pełniły funkcję terapeutyczną. W szamanizmie, podczas transowych tańców przy akompaniamencie instrumentów perkusyjnych, odbywały się rytuały odzyskiwania utraconej duszy. W starożytnej Grecji w leczeniu problemów emocjonalnych stosował muzykę Eskulap. Platon nazywał muzykę lekiem duszy. Pitagoras wykorzystywał taniec i muzykę w leczeniu psychicznie chorych pacjentów.

Mandala




Życie człowieka w tym czasie podobne jest do koła, gdyż błyskawicznie potrafi się znaleźć zarówno najniżej, jak i najwyżej, zapala się we wszystkich istotach i naznacza się wszystkimi istotami. Ale jego ozdrowienie jest w poruszeniu Bożego serca, wodzie łagodności. Z niej może istota wyprowadzić ją w swój ogień życia .

 


Jednym z najstarszych symboli ludzkości jest niewątpliwie mandala. Słowo to pochodzi z sanskrytu i oznacza: koło życia, obwód o znaczeniu magicznym, cały świat, święty krąg, centrum.

Kształt koła obecny jest w całym wszechświecie: w jajeczku, z którego rodzi się życie, w łonie matki, w komórkach, z których zbudowane są istoty żyjące, atomach, kryształkach lodu, pajęczych sieciach, słojach drzew. Kołem jest dla nas niebo, słońce, księżyc, ziemia, kosmos, przestrzeń, która nas otacza, cykliczny rytm zmieniających się pór roku, rytm dnia i nocy, następujące po sobie przemiany życia i śmierci.

Od początku istnienia rodzaju ludzkiego, we wszystkich wierzeniach, obrzędach, praktykach rytualnych, legendach, mitologiach, religiach, motyw koła miał podstawowe znaczenie, był punktem wyjścia do wszelkich spekulacji i poszukiwań. Świadczą o tym m.in. prehistoryczne rysunki naskalne, praktyki rytualne ludów pierwotnych, które w niektórych miejscach na ziemi przetrwały do dziś, legendy Maorysów, mitologia egipska.

Przestrzeń zawarta w kole stała się obszarem świętym. Zaczęto budować magiczne obwody, w których centrum - profanum, stykało się z sacrum, a człowiek mógł wznieść się na wyższy cykl rozwoju. Powstawały miejsca sakralne - kurhanowe grobowce, kamienne kręgi, kromlechy, budowle starożytnego Egiptu, Babilonu, Ameryki prekolumbijskiej, Jawy, stupy buddyjskie, meczety islamskie, katedry chrześcijańskie. Kuliste symbole zdobiły skały, ołtarze, naczynia, ściany, witraże, księgi religijne, ilustrowały doktryny tajemne. Tańce wykonywane w trakcie obrzędów religijnych również odbywały się w kręgu. W obrzędach magicznych właśnie zakreślenie koła stanowiło ochronę przed złymi mocami lub wyznaczało obszar uzdrawiania.


Z. Krzak w swojej pracy pt. "Mandala w pradziejach" dokonał następującego zestawienia wieloaspektowych treści mandali22:


- Mandala reprezentuje model świata (kosmogram). Krąg oznacza peryferie kosmosu i wpisane są weń 4 kierunki kardynalne zbiegające się w centrum, toteż w mandalę bywają wprowadzane treści kosmogoniczne i astronomiczne.

- Centrum mandali to reprezentacja tzw. absolutnej jedności, siedziba najwyższej zasady stwórczej czy najwyższego bóstwa. Przyzywane w trakcie medytacji bóstwo opuszcza się z nieba w sam środek mandali (w tym sensie mandala stanowi teofanię).

- Mandala reprezentuje też czasową strukturę kosmosu (chronogram), mianowicie umieszcza się w niej elementy symboliczne, zwane nidanami, które modelują nieskończoność i cykliczność czasu, a więc może to być koło czasu.

- Mandala może też być „instrumentem gnosis", umożliwiającym zachodzenie indywiduacji w sensie Jungowskim, a zarazem psychogramem stabilizującym i restrukturalizującym psyche w procesie osiągania pełni.








II.1. Symbolika mandali



Wszystko, co czyni Moc Świata dokonuje się w okręgu. Niebo jest okrągłe, a słyszałem też, że ziemia jest okrągła jak piłka i podobnie wszystkie gwiazdy. Wiatr w swych największych porywach wiruje. Ptaki wiją okrągłe gniazda, ponieważ ich religia jest taka jak nasza. Słońce wynurza się i zapada na okrągło. Tak samo księżyc, i oba są okrągłe. Nawet pory roku zataczają w swych zmianach wielkie koło i zawsze wracają tam, gdzie już kiedyś były. Życie człowieka jest kołem od dzieciństwa do dzieciństwa i tak samo jest ze wszystkim, w czym porusza się moc.

(Black Elk z plemienia Indian Dakota)


 


Najprostsza forma mandali to krąg z punktem w środku, z czasem wzbogacony o wpisany w nim kwadrat. Koło symbolizuje niebo, transcendencję to, co nieskończone i boskie, kwadrat oznacza to, co wewnętrzne, immanentne, związane z człowiekiem i ziemią. Obie figury połączone są wspólnym centrum, jest nim oś świata, środek kosmosu, miejsce spotkania nieba z ziemią. Cztery punkty kardynalne stworzone przez kwadrat wyznaczają kierunki astronomiczne.

Najczęściej takie medytacyjne obrazy, malowane na jedwabiu, czyli tzw. tanki, spotkać możemy w Indiach, Nepalu, Bhutanie, Chinach, Mongolii, Tybecie.

Mandala stanowi do dzisiaj ważny element praktyk medytacyjnych i pełni rolę instrukcji inicjacyjnej w procesie duchowego wtajemniczenia. Można ją rzeźbić, rysować, malować i usypywać z barwionego piasku. Zawiera w sobie wskazówki umożliwiające dotarcie do istoty bytu, ukazuje drogę duchowego rozwoju. W swoich najdoskonalszych przejawach wyraża w formie diagramu idealną strukturę psychiczną, tożsamą ze strukturą kosmosu, jaźń człowieka odzwierciedlającą doskonałość natury Buddy.

W swojej pracy „Mandala. Symbolika człowieka doskonałego", C.G.Jung dokonuje interpretacji tybetańskiej mandali przedstawiającej stan jaźni człowieka oświeconego.

„Mandala tutaj pokazana obrazuje stan kogoś, kto z kontemplacji wszedł w stan absolutu. (...) Diamentowy piorun, wadżra w centrum symbolizuje stan doskonałości, w którym łączy się żeńskość z męskością. Świat iluzji skończył się ostatecznie. Cała energia skupiła się w stanie początkowym. Cztery wadżry w bramach wewnętrznego podwórka mają symbolizować stan psychiczny, w którym cała energia życiowa płynie do środka; oddzieliła się od przedmiotów i wraca do centrum. Gdy osiągnie się doskonały związek wszystkich energii, to wytwarza się stan statyczny, który nie podlega żadnym dalszym zmianom"

W tradycji tybetańskiej, rytuał tworzenia mandali, stanowi proces wewnętrznego oczyszczenia. Po długich odosobnieniach, postach, przygotowuje się miejsce - świętą przestrzeń, w którym ma odbyć się ceremonia, która trwa wiele dni. Usypywana z piasku, ryżu, innych ziaren lub drobno utartych kamieni szlachetnych, mająca kilka metrów średnicy mandala, staje się, na czas obrzędu, centrum świata, wyrażając jedność rzeczywistości - makrokosmosu i umysłu człowieka - mikrokosmosu. Praktyka ta jest jednocześnie ukazaniem przemijalności życia, iluzji wyobrażeń o otaczającej nas rzeczywistości. Po jej ukończeniu następuje niszczenie powstałego obrazu jaźni. Zmieszanie kolorowych ziaren w jednolity pył i rozsypanie ich w nurcie rzeki, pomaga zrozumieć nietrwałość wszelkich zjawisk. Przeszłość i przyszłość nie istnieją i tylko chwila obecna daje nam możliwość dostąpienia oświecenia, dotarcia do źródła, i poprzez współczucie, na podobieństwo Bodhisattwy Awalikiteśwary (Czenreziga), wyzwolenia wszystkich istot od cierpień. Bodhisattwa Czenrezig o tysiącach ramion, uosabia oświecone współczucie.

Każdy element mandali ma symboliczne znaczenie. Cztery zewnętrzne ściany pałacu składają się z warstw: białej, symbolizującej wiarę, żółtej, symbolizującej dyscyplinę, czerwonej, symbolizującej pamięć, zielonej, symbolizującej medytację i niebieskiej, symbolizującej mądrość. Cztery bramy oznaczają nieograniczoną miłość, współczucie, radość, bezstronność. Budowla o czterech bramach, odpowiada jednocześnie czterem kierunkom świata. Wschodnia część mandali o kolorze niebieskim - to Rodzina Wadżry, w której następuje przekształcenie agresji w „mądrość podobną zwierciadłu". W południowej, żółtej części znajduje się Rodzina Klejnotu, tam duma przybiera formę „mądrości zrównującej". Na zachodzie umiejscowiona jest Rodzina Koła, symbolizuje ją barwa biała, tu następuje oczyszczenie głupoty w „mądrość podobną przestrzeni". Północna, zielona część mandali stanowi Rodzinę Miecza, w której zawiść przybiera formę „mądrości wszechspełniającej". Kwiat lotosu umiejscowiony w centrum symbolizuje Rodzinę Lotosu, w której następuje transformacja pożądania w „mądrość rozróżniającą". Przejście przez bramy tego pałacu stanowi jednocześnie świadectwo przezwyciężenia wszystkich negatywnych uczuć. Wszystkie te uczucia przekształcane są w mądrość, dzięki której mamy możliwość dostąpić zaszczytu poznania doskonałości świętej przestrzeni, usadowionej w centrum, tzw. "czystej krainy buddów".

Mandalę otacza kilka kręgów, symbolizujących etapy drogi: zewnętrzny - stanowi ognisty mur, który spala niewiedzę, dzięki czemu świadomość oczyszcza się i staje się, na podobieństwo diamentu, niezniszczalna i przejrzysta. Następny pierścień to ściana wadżr otaczających świat, stanowi ona barierę ochronną, przez którą nie są w stanie przeniknąć siły zła. Dochodzimy do kręgu ośmiu cmentarzy, symbolizujący mistyczną śmierć, transfigurację. Dochodzimy do liści lotosu symbolizujących odrodzenie. Po przejściu przez zewnętrzne kręgi stajemy przed świątynią, i dochodzimy do dziedzińca pałacu, tam dostępujemy zaszczytu wysłuchania pierwszych nauk Buddy, zapoznajemy się z koncepcją Koła Dharmy, przechodzimy przez Łuk Zwycięstwa i dochodzimy do bramy pałacu, gdzie czeka na nas strażnik Dharmy. W końcu dochodzimy do wnętrza pałacu, w którego środku znajduje się forma medytacyjna. W tym miejscu umieszczony jest najczęściej wizerunek Bodhisattwy, Siwy, Buddy, sylaba OM lub postać Chrystusa. W ten sposób nasza droga duchowego rozwoju dobiega końca i wracamy do źródła. (Ilustracja 4)


II.2. Mandala w terapii





Ideę zastosowania mandali w psychoterapii, wprowadził do współczesnej psychologii słynny szwajcarski psychoanalityk i psychiatra C.G.Jung. Swoje teorie budował w oparciu o własne, głębokie doświadczenia wewnętrzne, oraz spostrzeżenia powstałe w trakcie pracy z pacjentami. Głównymi zasadami, na których bazują jego teorie, są: zasada psychicznej totalności, oraz zasada psychicznej energii.

Mandala, wg Junga, stanowi praobraz, matrycę pełnej i doskonałej jaźni, zawiera w sobie obraz świadomości, podświadomości, nieświadomości oraz odzwierciedla obszar nieświadomości zbiorowej ludzkości. Jej zadaniem jest przywrócenie równowagi między świadomym ja, a nieświadomością, połączenie przeciwieństw, przywrócenie porządku i harmonii. Dlatego w snach lub w rysunkach, jako instynktowne samoleczenie się, obrazy mandali tak często pojawiają się seriami w momentach chaosu, dezintegracji lub rozszczepienia psychiki np. u chorych na nerwice i schizofrenię. Spotkać je można również w twórczości małych dzieci, kiedy towarzyszą procesowi powstawania poczucia własnej tożsamości i odrębności.

Obecnie praca z mandalą coraz częściej wykorzystywana jest w arteterapii i powstaje na jej temat coraz więcej opracowań. Tworzony w trakcie swobodnej ekspresji magiczny, fascynujący, tajemniczy, barwny krąg, umożliwia wewnętrzną przemianę i ma ogromne działanie terapeutyczne.

W osobistej mandali, czyli obramowanej przestrzeni własnej, koło stanowi odzwierciedlenie jaźni. Symbolicznie ujęta przestrzeń jaźni wypełniana jest, na skutek projekcji, kształtami i barwami o charakterze bardzo indywidualnym. Powstaje obraz ukazujący nam nasze konflikty, lęki, napięcia. Zakreślenie wokół siebie ochronnej, magicznej linii, skupienie się na centrum, przyjrzenie się formom i kształtom obrazującym nasze wnętrze powoduje, że czujemy się bardziej pewni, bezpieczni, silniejsi i możemy z dystansem podejść do swoich problemów. W wyniku takiego aktu kreacji powstaje poczucie uwolnienia się od negatywnych emocji, wyciszenia, harmonii, pełni.

Wnikając coraz głębiej w naturę mandali, np. prowadząc terapię w przeciągu dłuższego okresu czasu, obserwujemy proces wyłaniania się coraz to nowych układów symboli, barw, kształtów, motywów, świadczący o zachodzących w psychice przemianach i trwającym procesie rozwoju.

Interpretacja mandali wymaga dobrej znajomości symboliki barw, kształtów, liczb oraz wielkiej intuicji. Znana arteterapeutka S.F.Fincher, autorka pracy pt. „Kreatywna mandala", tak opisuje swoje doświadczenia:

„Nigdy nie dokopiesz się do ostatecznego dna mandali. Użyte kolory i formy są odbiciem procesu życia(...). Powrót do mandali po miesiącu lub roku może przynieść świeży, odmienny wgląd, który będzie nie mniej prawdziwy. Najprawdopodobniej natrafisz też na różne tajemnicze formy, których nigdy nie zrozumiesz, mimo, że będą się one regularnie pojawiać i znikać w twoich mandalach. Mając już pewne doświadczenie w rysowaniu i studiowaniu mandali można identyfikować typowe formy i kolory oraz obserwować ich ewolucję, dokonującą się w miarę rozwoju i zmian osobowości"

Zarówno terapeuta, jak i uczestnik zajęć, powinien powstrzymywać się przed nadmierną analizą powstałej wypowiedzi. Jung uważał, że najistotniejszy jest związek pomiędzy twórcą, a jego własną, wyobrażeniową, często nieuświadomioną w pełni, interpretacją kolorów i form. W trakcie tworzenia, jak i w kontakcie z powstałą formą, bardzo istotne są subiektywnie doświadczane wrażenia i emocje.

W interpretacji symboliki mandali należy brać pod uwagę różnice wynikające z przynależności twórców do różnych kręgów kulturowych, wiek oraz indywidualne uwarunkowania i preferencje. Osoba terapeuty, dokonując projekcji własnych doznań, również w pewien sposób wpływa na jakość i adekwatność odczytywanych informacji.

W ekspresji plastycznej kolor wyraża najgłębsze stany emocjonalne. Dokładnego zestawienia dotyczącego zależności pomiędzy barwami a psychiką w aspekcie poznawczym, emocjonalnym, charakterologicznym i symbolicznym, popartego szczegółowymi badaniami wykonanymi na podstawie źródeł wywodzących się z różnych obszarów kulturowych świata, dokonał prof. Stanisław Popek w swojej pracy pt. "Barwy i psychika"

Wyczerpującą klasyfikację znaczenia barw w odczytywaniu mandali, w oparciu o wieloletnie doświadczenia w pracy arteterapeutycznej, zamieściła w swojej książce S.F.Fincher .

W interpretacji barw obowiązują, oprócz rozumienia symboliki poszczególnych kolorów, takie zasady jak: dominanta barwna we wszystkich tworzonych mandalach, oraz powtarzanie się kolorów zasadniczych, oznacza główne tendencje emocjonalne człowieka; obecność kolorów kontrastowych obok siebie świadczy o napięciach i walce przeciwieństw; nieobecność podstawowego koloru ukazuje stłumienie odpowiadających mu emocji.

W bogactwie pojawiających się form, powtarzają się najczęściej takie motywy jak: krzyż, kwadrat, koło, kwiat, gwiazda. Nie istnieje jedna właściwa i pewna interpretacja, symbole są zawsze wieloznaczne. Ciekawego zestawienia pojawiających się w trakcie tworzenia mandali symboli oraz liczb i próby ich interpretacji dokonała arteterapeutka Katarzyna Płucińska

Mandala

 

Tutaj mozna skomentowac artykul

 

 

1 A.S. Reber, Słownik psychologii, Scholar, Warszawa 2000, s.355.

2 T. Burzyński, Z. Osiński, Laboratorium Grotowskiego, Interpress, Warszawa 1978, s.105.

3 M. Malicka, Twórczość czyli droga w nieznane, Warszawa 1989, WSiP, s. 12.

4 R. May, Odwaga tworzenia, Rebis, Poznań 1994, s.141.

5 K. Dąbrowski, Trud istnienia, Wiedza Powszechna, Warszawa 1975, s.34.

6 S. Popek, Człowiek jako jednostka twórcza, UMCS, Lublin 2001, s. 12.

7 S. Tamże, s.9-10.

8 J. Strelau, Psychologia. Podręcznik akademicki. T.2, GWP, Gdańsk 2000, s.791.

9 E. Nęcka, Psychologia twórczości, GWP, Gdańsk 2001, s.17.

10 S. Popek S, Człowiek jako jednostka twórcza, UMCS, Lublin 2001, s.60.

11 www. akademiazycia.pl/ Mandala.

12 J. Zinker, Proces twórczy w terapii gestalt, Warszawa 1991,s.12-13.

13 Twórczość w teorii i praktyce, Red. S.Popek, UMCS, Lublin 2004, s.280.

14 J. Prokopiuk, Główne kategorie pojęciowe New Age, w: Oblicza nowej duchowości, UJ, Kraków 1955, s.43.

15 A. Huxley, Filozofia wieczysta, Pusty Obłok, Warszawa 1989, s.5.

16 A. Huxley, Filozofia wieczysta, Pusty Obłok, Warszawa 1989, s.39.

17 B. Dobroczyński, Główne postulaty psychologii transpersonalnej, w: Oblicza nowej duchowości, UJ, Kraków 1995, s. 43.

18 R.C. Garson, J.N. Butcher, S. Mineka, Psychologia zaburzeń.T.2, GWP, Gdańsk 2003, s.688.

19 Lombroso, „Geniusz, a obłąkanie", Warszawa 1987, BWN, s. 102.

20 A. Jędrzycka-Hamera, Zachowania psychotyczne jako akty twórcze i ich rola społeczna, „Nowiny Psychologiczne", 1998 nr 1, s.43.

21 J. Böhme, Ponowne narodziny, Brama, Poznań 1993, s.80.

22 Z. Krzak, Mandala w pradziejach w Albo Albo. Inspiracje Jungowskie, Eeteia, 1998, s.56.

23 C.G. Jung, Mandala. Symbolika człowieka doskonałego, Brama, Poznań 1993, s.82-83.

24 S.F. Fincher, Kreatywna mandala, RAVI, Łódź 1994, s.47.

25 S. Popek, Barwy i psychika, WUMC-S, Lublin2003, s.101-106.

26 S.F. Fincher, Kreatywna mandala, Łódź 1994, s.50.

27 www.akademiazycia.pl/Mandala.

28 www.galeria-bwa.karkonosze.com.

29 www.galeria-bwa.karkonosze.com.

30 C. S. Hall, G. Lindzey, J. B. Campbell, Teorie osobowości, PWN, Warszawa 2004, s.204.

31 Tamże, s.212.

32 R. Zawadzki, Psychologia i twórczość, WSiP, Warszawa 2005, s. 81.

33 Tamże, s. 98.




 
Startuj DOOP.PL | Dodaj do ulubionych | Poleć nas znajomym | Kontakt | Regulamin | Pomoc
Wszystkie prawa zastrzeżone przez doop.pl©